Gen Z Serbia hai lần làm nên lịch sử
Ngày 25/10/2026, Serbia chứng kiến bước ngoặt chính trị lớn khi danh sách ứng viên do phong trào sinh viên hậu thuẫn giành hơn 52% số phiếu, chiếm đa số tại Quốc hội. Khởi đầu từ các cuộc biểu tình đòi công lý cho 16 nạn nhân trong thảm họa nhà ga Novi Sad, thế hệ Gen Z Serbia đã chuyển hóa sự phẫn nộ trước nạn tham nhũng thành lực lượng chính trị có tổ chức, chấm dứt sự thống trị của cựu Tổng thống Aleksandar Vučić.
Đây là lần thứ hai trong 26 năm sinh viên Serbia đóng vai trò nòng cốt trong chuyển đổi dân chủ. Tuy nhiên, Gen Z đã vạch ra con đường khác biệt: chuyển từ phản kháng bất bạo động sang xây dựng lòng tin xã hội và trực tiếp tham gia bầu cử.
1. Từ Otpor (2000) đến Gen Z (2026): Hai thế hệ, một khát vọng
Cuối thập niên 1990, Serbia nằm dưới sự cai trị độc đoán của Slobodan Milošević. Năm 1998, phong trào sinh viên Otpor (Kháng Cự) ra đời. Dùng bất tuân dân sự và biểu tình bất bạo động, Otpor phá tan tâm lý sợ hãi, kết nối phe đối lập và buộc Milošević chấp nhận thất bại bầu cử vào ngày 5/10/2000.
Dù vậy, nền dân chủ Serbia sau đó không phát triển vững chắc. Mạng lưới quyền lực cũ và tham nhũng tiếp tục tồn tại, tạo điều kiện cho Đảng Tiến bộ Serbia và ông Vučić thâu tóm quyền lực từ năm 2012.
26 năm sau, một thế hệ sinh viên mới trỗi dậy. Nếu Otpor chọn đường phố làm cứ điểm, Gen Z Serbia lại khởi nguồn từ khuôn viên đại học, biến giảng đường thành nơi thực hành dân chủ và tổ chức lực lượng.
2. Biến khuôn viên đại học thành trường học dân chủ
Ngày 1/11/2024, sự cố sập mái che nhà ga Novi Sad làm 16 người thiệt mạng đã bùng lên nghi vấn tham nhũng và trách nhiệm quản lý. Khi sinh viên tưởng niệm nạn nhân bị tấn công, làn sóng phản đối lan rộng khắp các đại học.
Phong trào bắt đầu từ những câu hỏi giản dị: Ai chịu trách nhiệm? Vì sao thông tin bị che giấu? Pháp luật có bình đẳng với người nắm quyền? Từ yêu cầu công lý, sinh viên đưa cuộc tranh luận tới trách nhiệm giải trình của nhà nước.
Điểm nổi bật của Gen Z là tính kỷ luật và tinh thần tập thể. Họ tranh luận, biểu quyết ngay trong trường học, đồng thời tổ chức các hành trình xuyên quốc gia để tiếp xúc với dân nghèo, nông dân, công nhân. Sự kiên trì đó biến phong trào sinh viên thành một cuộc vận động xã hội rộng lớn. Họ thực hành dân chủ ngay trong cách tổ chức của chính mình, chứng minh rằng sức mạnh không chỉ nằm ở số người xuống đường, mà ở khả năng tạo dựng lòng tin.
3. Từ phản kháng đến lá phiếu: Bước trưởng thành của Gen Z
Những năm gần đây, phong trào trẻ bùng nổ tại Bangladesh (2024), Nepal (2025), Kenya hay Morocco. Tuy nhiên, sự phẫn nộ đơn thuần không tự động tạo ra dân chủ nếu mạng lưới đặc quyền cũ vẫn tồn tại.
Sự khác biệt của Serbia nằm ở kỷ luật bất bạo động và khả năng chuyển hóa bất mãn thành năng lực tổ chức chính trị. Nhận ra biểu tình không đủ để thay đổi cơ cấu quyền lực, sinh viên quyết định tham gia bầu cử. Thay vì tự tranh giành ghế lãnh đạo, họ lựa chọn các giáo sư, chuyên gia và công dân uy tín không gắn với bộ máy cũ để đưa vào danh sách ứng cử.
Chiến thắng bầu cử tháng 10/2026 là quả ngọt của chiến lược này. Dù vậy, thử thách lớn hơn vẫn ở phía trước: từ vị thế phản kháng, họ phải chứng minh bản lĩnh quản trị, xây dựng bộ máy công quyền minh bạch và củng cố thể chế pháp quyền.
4. Từ Serbia đến Việt Nam: Mạch ngầm xã hội đang hình thành
Serbia có thể chế bầu cử cạnh tranh, trong khi Việt Nam vận hành dưới hệ thống một đảng, nên không thể sao chép mô hình máy móc. Tuy nhiên, cả hai xã hội đều cho thấy các vấn đề đời sống cụ thể có thể khơi dậy ý thức công dân.
Tại Việt Nam, phản ứng của cộng đồng mạng trước các bất cập về công lý, trách nhiệm công quyền (như các tranh luận quanh vụ việc xã hội gần đây) phản ánh nhu cầu minh bạch thông tin. Những phản ứng này dù chưa thành phong trào chính trị nhưng đang tạo nên các “mạch ngầm xã hội”, kết nối những mối quan tâm chung.
Bài học từ Serbia cho thấy chuyển biến chỉ xuất hiện khi sự bức xúc nhất thời phát triển thành năng lực hợp tác bền vững. Đối với Việt Nam, ý nghĩa sâu xa không phải là chờ đợi một cuộc nổi dậy, mà là nhận diện sự trưởng thành của một thế hệ trẻ ngày càng coi trọng công bằng, minh bạch và trách nhiệm công dân.
Tóm lại, Gen Z Serbia năm 2026 đã chứng minh rằng sức mạnh bất bạo động có thể chuyển hóa thành lá phiếu và trách nhiệm kiến tạo. Dân chủ không phải món quà ban phát từ quyền lực, mà trưởng thành từ ý thức công dân, sự hợp tác xã hội và khả năng biến khát vọng tự do thành các định chế có trách nhiệm.
Lý Thái Hùng
